Obuwie do pracy w otoczeniu suchym powinno być skórzane, zamknięte, skarpety bawełniane lub wełniane. Do prac na podłożu podmokłym, w błocie, gnoju itd. stosuj obuwie gumowe z ocieplającą wkładką filcową. W przypadku przemoczenia butów należy niezwłocznie zmienić obuwie i skarpety. Nie należy zakładać przemoczonego obuwia. Każda osoba powinna mieć własna parę butów roboczych. Wspólne obuwie to najszybsza droga do zakażenia grzybicą stóp!

Wiele prac w gospodarstwie wiąże się z silnym zabrudzeniem skóry. Rolnicy do usunięcia zabrudzenia używają często silnych środków czyszczących nie przeznaczonych do mycia skóry, np. płyny do mycia naczyń, proszki do prania, a nawet wybielacze do tkanin. Nieprawidłowe mycie skóry po pracy może być bardziej szkodliwe od samych zabrudzeń. Powtarzanie takich szkodliwych zabiegów może sprowokować powstanie dolegliwego wyprysku skóry, najczęściej na rękach. Można tutaj przywołać porównanie do skórzanych butów: buty regularnie pastowane (czyli natłuszczane) długo zachowują swoje walory użytkowe, gdyby je regularnie szorować wodą z detergentem, rozpadłyby się w krótkim czasie. Również praktykowane w niejednym warsztacie obmywanie rąk ze smarów w ropie (oleju napędowym) jest dla skóry bardzo szkodliwe. Przed wykonaniem brudzącej pracy należy ręce nasmarować maścią ochronną (dostępna w aptekach i drogeriach) i założyć rękawice ochronne. Podczas pracy w brudzie, smarach, sadzy itp. stosuj rękawice ochronne. Rękawice ochronne należy regularnie czyścić (prać) i zmieniać. Brudne, przesiąknięte wodą, brudem i smarami rękawice zmieniają się w szkodliwy okład, który przybliża dzień powstania wyprysku.

Najczęstsze choroby skóry

® Zakażenia (grzybicze, bakteryjne lub wirusowe) mogą przenosić się na skórę z chorych ludzi i zwierząt. Również w glebie i innych materiałach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego występują duże ilości mikroorganizmów chorobotwórczych lub ich zarodników. Zakażeniom skóry, szczególnie zakażeniom rąk, sprzyja długotrwałe narażenie na wilgoć (moczenie rąk, używanie przemoczonych lub zapoconych rękawic i obuwia ochronnego), drobne skaleczenia i urazy, częsty kontakt z chemikaliami (detergenty, olej napędowy, wapno) oraz suchość skóry. W przypadku stwierdzenia zmian chorobowych na skórze zwierząt (zaczerwienienie, sączenie ropy, wychodzenie sierści) należy unikać bezpośredniej styczności niechronionej skóry z chorym zwierzęciem i wezwać weterynarza. Długotrwałe noszenie obuwia gumowego zwiększa ryzyko rozwoju grzybicy stóp – gromadzący się w nieprzepuszczalnym bucie pot powoduje mięknięcie, marszczenie i pękanie skóry między palcami i na podeszwach stóp stwarzając idealne warunki do rozwoju grzybów chorobotwórczych na skórze. Dlatego obuwie gumowe powinno być zawsze suche. W przypadku przemoczenia lub zapocenia należy wymienić skarpety i buty. Każdy pracujący w gospodarstwie powinien mieć własną parę gumowców. Buty używane przez kilku domowników to najpewniejszy sposób zarażenia grzybicą całej rodziny! Ciągłe moczenie rąk (np. podczas mycia baniek na mleko, przygotowywania paszy, prania ręcznego, mycia naczyń itd.) bez stosowania rękawic i maści ochronnych bardzo sprzyja zakażeniom drożdżakowym – powstaje obrzęk wałów wokół paznokci, niekiedy sączy się z nich ropa, chory odczuwa nieprzyjemny pulsujący ból, może również dochodzić do zniekształcenia paznokci.

® Wyprysk z podrażnienia, w odróżnieniu od poprzednio opisanych chorób nie powstaje nagle, lecz jest efektem długotrwałego działania różnorodnych substancji uszkadzających skórę. Początkowo skóra jest w stanie bronić się przed skutkami ich działania i rolnik nie odczuwa dolegliwości W pewnym momencie zdolności samonaprawcze skóry mogą jednak nie wystarczyć, dochodzi wtedy do powstania swędzących pęcherzyków wielkości ziaren piasku, zaczerwienieniem i złuszczaniem skóry. Często skóra ulega pogrubieniu, jest szorstka i łatwo pęka z tworzeniem się bolesnych rozpadlin. Zmiany skórne stopniowo się rozwijają i powoli ustępują po zaprzestaniu wykonywania szkodliwych czynności. Wyprysk rąk często powstaje na skutek częstego moczenia rąk w wodzie, detergentach, substancjach chemicznych. Również częsty i długotrwały kontakt skóry z olejem napędowym, smarami i nawozami sztucznymi może doprowadzić do rozwoju wyprysku. Wyprysk z podrażnienia występuje zazwyczaj na rękach i jest najczęstszą chorobą skóry związaną z wykonywaniem pracy, chociaż obserwuje się wiele przypadków wyprysku nie mających związku z pracą.

® Wyprysk alergiczny występuje u osób o skłonności do uczuleń na substancje, które są zupełnie nieszkodliwe dla skóry większości z nas, takich jak sierści zwierząt czy otręby zbożowe. Zmiany skórne są bardzo podobne do wyprysku z podrażnienia: tworzą się swędzące drobne pęcherzyki, skóra jest zaczerwieniona i złuszcza się, może ulegać pogrubieniu, łatwo pęka. Silne swędzenie skóry występuje już w kilka godzin po zetknięciu się ze skórą. W odróżnieniu od wyprysku z podrażnienia, wystarczą już minimalne ilości substancji aby spowodować przykre objawy chorobowe. Przykładowe substancje na które mogą powstać alergie skórne to sierści zwierząt, osadzający się na skórze pył zbożowy, środki ochrony roślin i inne. Bardzo częste jest uczulenie na chrom, który występuje w powłokach galwanizerskich i cemencie.

® Pokrzywka jest skórną reakcją na te same substancje, które powodują wyprysk alergiczny, jednak zmiany skórne mają postać silnie swędzących bąbli podobnych jak po poparzeniu pokrzywą (od tego podobieństwa choroba wzięła swoją nazwę). Swędzenie i bąble pojawiają się już w kilkanaście minut od styczności z uczulającą substancją i ustępują w ciągu kilku godzin, chociaż w innych miejscach mogą tworzyć się nowe bąble. Ponieważ zmiany skórne występują bezpośrednio po kontakcie, chory zazwyczaj wie, co te zmiany prowokuje. Zdecydowana większość pokrzywek nie ma związku z pracą, jednak czasami choroba ta może mieć charakter zawodowy.

® Zwyrodnienie (“przedwczesne starzenie”) skóry u rolników stwierdza się bardzo często. Jest to skutek wieloletniego działania promieniowania słonecznego i niekorzystnych czynników atmosferycznych. Skóra wydaje się być starsza niż na to wskazuje wiek metrykalny. Szczególnie na odsłoniętych częściach ciała: twarzy, karku, rękach i przedramionach oraz dekolcie widoczne są głębokie bruzdy i zmarszczki skórne, skóra jest sucha, szorstka, widoczne są brunatne plamki i cętki. Często widzi się również pogrubiałe łuski skórne. Mimo, że na pozór skóra wydaje się po prostu przedwcześnie postarzała, to badania mikroskopowe wykazują zmiany nieobecne w “normalnej” skórze starców. Właśnie te zmiany mogą być punktem wyjścia dla nowotworów skórnych. Dlatego ochrona skóry przed słońcem i innymi niekorzystnymi czynnikami atmosferycznymi jest tak ważna dla rolnika. Do prac polowych w okresie letnim należy zakładać ubrania z długimi rękawami i nogawkami, głowę chronić kapeluszem lub kaszkietem, a na odsłonięte części ciała każdorazowo nakładać krem ochronny z filtrem przeciwsłonecznym (wskaźnik ochrony skóry, czyli podawany zawsze na opakowaniu kremu tzw. faktor, powinien wynosić przynajmniej 20). W okresach wietrznych, chłodnych i wilgotnych, przed pracą należy natłuścić skórę odsłoniętych części ciała, np. maścią witaminową. W przypadku długo utrzymujących się zgrubień skóry i złuszczania należy zgłosić się po poradę lekarza-dermatologa.

® Nowotwory skóry powstają głównie jako skutek wieloletniego działania promieniowania słonecznego, dlatego rolnicy są grupą o stosunkowo wyższym ryzyku powstania nowotworów skóry. Należy pamiętać, że nowotwory rozwijają się stopniowo i w pierwszym okresie są całkowicie uleczalne. Dlatego ważne jest, aby w odpowiednim czasie zwrócić uwagę na podejrzaną zmianę i poddać się badaniu lekarza-dermatologa lub lekarza-onkologa.

Jeżeli stwierdzisz na skórze swojej lub bliskich obecność nie gojących się, stopniowo powiększających się guzków lub owrzodzeń, powinieneś zwrócić się do lekarza, ponieważ może to być początkowy okres raka skóry. Raki płaskonabłonkowe i kolczystokomórkowe nie zabijają chorego (przerzuty do narządów wewnętrznych praktycznie się nie zdarzają), jeśli jednak zostaną zaniedbane mogą prowadzić do powstania wielkich, kraterowatych niegojących się owrzodzeń, wydzielających ropną wydzielinę. Niekiedy zaniedbane raki skóry mogą zajmować całą twarz, powodując ogromne cierpienia chorego i odrazę otoczenia. Gdyby taka osoba zgłosiła się w odpowiednim czasie, wyleczenie polegałoby na usunięciu małego guzka z pozostawieniem niewielkiej blizenki.

Najgroźniejszym nowotworem skóry jest czerniak. Również w przypadku tego nowotworu promieniowanie słoneczne ma bardzo niekorzystny wpływ. W odróżnieniu od omówionych wcześniej raków płaskonabłonkowych i kolczystokomórkowych, czerniak skóry może pojawić się już w młodym wieku i, jeśli nie podejmie się odpowiednio wcześnie leczenia, w ciągu kilku lat zająć narządy wewnętrzne i doprowadzić do śmierci chorego. Główny problem z rozpoznaniem czerniaka polega na tym, że bardzo często uznaje się go za jedno z niegroźnych znamion (tzw. pieprzyków), których przeciętny zdrowy człowiek ma na skórze od kilku do kilkudziesięciu. Dlatego warto zgłosić się do lekarza z każdym “znamieniem”, które pojawiło się nagle, rozrasta, swędzi i po prostu wygląda inaczej niż pozostałe znamiona na skórze.

Należy pamiętać, że jedynym skutecznym leczeniem czerniaka jest jego chirurgiczne usunięcie w całości. Nie jest prawdziwe częste wśród ludzi (niestety również wśród niektórych lekarzy) przekonanie, że usunięcie guzka przyspiesza postęp choroby. Jeszcze trzydzieści lat temu ludzie na wsi bronili się do ostatka przez przyjęciem do szpitala wierząc, że do szpitala idzie się po śmierć, i rzeczywiście trafiali do szpitala dopiero gdy było już bardzo źle i lekarze niewiele mogli pomóc. Podobnie jest dzisiaj z czerniakiem – ciągle jeszcze zbyt wielu chorych trafia do lekarza zbyt późno. Dlatego nie należy zwlekać w przypadku najmniejszego podejrzenia czerniaka.

Również dzieci należy chronić przed działaniem promieni słonecznych, stosując odpowiednie filtry ochronne. Wiadomo, że na ryzyko powstania niektórych odmian czerniaka skóry największy wpływ ma nasłonecznienie w młodości.

Pielęgnacja chorej skóry

1. W wyprysku moczenie zmienionych chorobowo rąk jest bardzo szkodliwe! Myj ręce tylko wtedy, gdy jest to konieczne, stosuj letnią ( nie gorącą) wodę.
2. Mydło i detergenty uszkadzają naturalną odporność skóry na czynniki drażniące. Często wystarcza mycie rąk wodą bez mydła. Niewielkich ilości mydła używaj tylko w przypadku silnego zabrudzenia skóry. Zalecane jest mydło dla dzieci. Po myciu ręce starannie wypłucz w bieżącej wodzie i dokładnie osusz czystym, suchym ręcznikiem. Pamiętaj o wysuszeniu przestrzeni między palcami.
3. Unikaj kontaktu skóry z proszkiem do prania i detergentami. Jeżeli musisz, używaj ich tylko po rozpuszczeniu i nigdy nie przekraczaj stężeń zalecanych przez producenta.
4. Myjąc głowę unikaj kontaktu rąk z szamponem. Korzystnie jest myć głowę nie samodzielnie, lecz skorzystać z pomocy. Jeżeli nie jest to możliwe, do mycia używaj plastikowych rękawiczek.
5. Unikaj bezpośredniej styczności ze środkami do czyszczenia metali, pastą podłogową, środkami do czyszczenia samochodów, płynami do mycia okien, itp.
6. Szczególnie ostrożnie obchodź się z wywabiaczami plam, benzyną, rozpuszczalnikami, terpentyną.
7. Nie obieraj gołymi rękami owoców cytrusowych: pomarańcz, grejpfrutów, cytryn.
8. Stosując maści, kosmetyki, płyny i farby do włosów używaj plastikowych rękawiczek.
9. W okresie chłodu zawsze noś ciepłe rękawiczki.
10. Przed rozpoczęciem prac związanych z moczeniem rąk, kontaktem z rozpuszczalnikami lub innymi środkami drażniącymi zdejmij obrączkę oraz pierścionki (sygnety), nawet jeśli w danej chwili nie masz zmian skórnych.
11. W przypadku stosowania rękawic ochronnych, każdorazowy okres używania rękawic nie powinien być dłuższy od 15 – 20 min. Jeżeli do wnętrza rękawic dostanie się woda, zmień je. Rękawice kilka razy w tygodniu odwracaj na drugą stronę i spłucz czystą, ciepłą wodą. Przed ponownym użyciem posyp je obficie talkiem. Podczas używania rękawiczki muszą być zupełnie suche. Godne zalecenia jest zaopatrzenie się w większą ich ilość.
12. Na podrażnienia skóry można stosować łagodną maść natłuszczającą. Kremy glicerynowe i żele nie są dobre dla podrażnionej skóry. W przypadku zmian na całym ciele można do kąpieli dodać nieco krochmalu, który łagodzi swędzenie i podrażnienie.

1. Niektórzy chorzy uważają, że ich choroba skórna “wzięła się z brudu” i dlatego szorują zmiany chorobowe gorącą wodą z mydłem. Tylko w nielicznych chorobach takie działanie może przynieść poprawę – zazwyczaj przynosi szkodę. Dlatego należy myć ciało i kąpać się zgodnie z typowymi zaleceniami higienicznymi.
2. Niektórzy chorzy próbują zmiany skórne “wypalić” np. denaturatem, wybielaczami do tkanin i różnorodnymi innymi chemikaliami. Skutek takich działań jest zwykle opłakany – lekarz, oprócz choroby podstawowej, musi leczyć skutki podrażnienia a nawet oparzenia chemicznego.
3. Część chorych próbuje leczyć się propolisem, uważanym na lek naturalny czyli rzekomo nieszkodliwy. U niektórych skutek będzie dobry, lecz należy pamiętać, że wiele osób jest uczulonych na propolis. Zamiast wyleczenia dojdzie wtedy do zaostrzenia choroby.
4. W przypadku swędzących zmian na stopach bardzo popularne jest moczenie stóp. Najczęstszą przyczyną swędzenia i zapaleń stóp jest grzybica, dość częsty jest również wyprysk. Moczenie skóry powoduje pogorszenie w obu tych chorobach. Stopy należy myć krótko wodą z mydłem a następnie starannie osuszyć.
5. Wiele osób smaruje zmiany skórne tym, co pozostało z innych kuracji własnych lub innych domowników. Możesz mieć szczęście i trafić na lek który i tym razem Ci pomoże, jest jednak duże ryzyko, że tym razem jest to inna choroba a znaleziony lek jest dla niej nieodpowiedni.

---

Choroby zawodowe skóry u rolników

W przemyśle choroby skóry należą do najczęstszych chorób zawodowych, obok uszkodzenia słuchu i chorób układu kostno-stawowego. Nie jest znana liczba chorób skóry powstałych przy pracy w rolnictwie. W Polsce w roku 1998 rozpoznano 25 przypadków rolniczej zawodowej choroby skóry na około 1,3 mln ubezpieczonych. Wydaje się jednak, że w naszym kraju wiele chorób zawodowych u rolników pozostaje nierozpoznanych z braku informacji na ten temat wśród rolników oraz lekarzy. W Finlandii, na tę samą liczbę rolników przypadałoby rocznie 520 rozpoznań zawodowych chorób skóry, zaś w Stanach Zjednoczonych aż 3640! Nawet jeżeli nasi rolnicy lepiej dbają o skórę, to 25 nowych rozpoznań wydaje się liczbą bardzo zaniżona, co oznacza, że jest w naszym kraju grupa rolników którzy pracują nie zdając sobie sprawy, że w ten sposób pogarszają przebieg swojej choroby. Na szczęście, spora część chorób zawodowych jest uleczalna, w przypadku innych wystarczy niewielka zmiana w procesie produkcji aby rolnik był w stanie dalej pracować bez uszczerbku na zdrowiu. Niestety w cięższych przypadkach unikanie chorobotwórczej substancji podczas pracy nie jest możliwe, choroba ulega nasileniu, obniżając jego zdolność zarobkowania i niekorzystnie wpływając na jakość życia rolnika i jego rodziny. Każda próba ponownego podjęcia pracy okupiona jest nawrotem zmian chorobowych. W takiej sytuacji niekiedy jedynym rozwiązaniem może być całkowite odsunięcie rolnika od miejsca pracy i rekompensata w postaci renty.

Kiedy powinieneś podejrzewać, że chorujesz na zawodową chorobę skóry?

Rozpoznanie zawodowej choroby skóry może postawić specjalista-dermatolog, zazwyczaj na podstawie długotrwałych i żmudnych badań specjalistycznych. Zanim takie rozpoznanie będzie postawione, konieczne jest spełnienie wielu kryteriów medycznych i prawnych. Są jednak cechy, które pomogą Ci zdecydować, kiedy zwrócić się do dermatologa z prośbą o badanie w kierunku zawodowej choroby skóry:

·  Swędzenie, zaczerwienie i pękanie skóry rąk, okresowo z obecnością pęcherzyków wielkości ziaren piasku, z których sączy się wodnista ciecz. Skóra na dłoniach może być bardzo pogrubiała, sucha, pękająca z tworzeniem bolesnych rozpadlin. Jeżeli masz takie zmiany, prawdopodobnie cierpisz na wyprysk rąk, jednak możliwe są również inne choroby.

·  Swędzenie, zaczerwienienie, obrzęk i złuszczanie skóry podczas oprysków, żniw, młócenia lnu i innych czynności, podczas których powstają duże ilości pyłu. Zmiany skórne przypominają oparzenie słoneczne. Jeżeli masz takie zmiany, prawdopodobnie cierpisz na rozsiany wyprysk, jednak możliwe są również inne choroby.

·  Swędzące bąble na rękach lub całym ciele, podczas oprysków, obrządku zwierząt hodowlanych lub prac żniwnych. Zmiany skórne bardzo przypominają oparzenie pokrzywą. Jeżeli masz takie zmiany, prawdopodobnie cierpisz na pokrzywkę kontaktową, jednak możliwe są również inne choroby.

·  Okrągłe, czerwone, swędzące ogniska na skórze z obecnością złuszczania a niekiedy drobnych pęcherzyków w przypadku występowania zmian na skórze zwierząt hodowlanych sugerują możliwość zakażenia grzybiczego od zwierząt. Więcej na temat grzybic skóry można dowiedzieć się z ulotki pt. Jak uchronić się przed grzybicą skóry?

·  Również inne zmiany skórne, jeżeli zauważasz ich powstanie lub wyraźne ich nasilenie podczas pracy i ustępowanie po zaprzestaniu pracy, mogą być objawem rolniczej zawodowej choroby skóry.

Jeśli podejrzewasz u siebie zawodową chorobę skóry:

Powinieneś niezwłocznie zwrócić się do specjalisty-dermatologa. Aby zostać przyjętym przez dermatologa nie potrzebujesz mieć skierowania od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Specjalista oceni, czy rzeczywiście istnieje podejrzenie zawodowej choroby skóry. W takim przypadku otrzymasz skierowanie na odpowiednie badania. Jeżeli nie zgadzasz się z opinią wydaną przez lekarza, możesz zwrócić się do innego dermatologa najlepiej w regionalnym Ośrodku Medycyny Pracy lub w Instytucie Medycyny Wsi w Lublinie.

Postępowanie wyjaśniające, czy w danym przypadku zaistniała rolnicza zawodowa choroba skóry może być rozpoczęte na wniosek chorego rolnika.

Wizyta u dermatologa przyniesie Ci jeszcze jedną ważną korzyść – niezależnie od tego czy Twoja choroba ma związek z pracą czy nie, lekarz dobierze odpowiednie leczenie, tak aby uwolnić Cię lub przynajmniej złagodzić Twoje dolegliwości. Zadbanie o swoją skórę i prawidłowe leczenie jej chorób zapewni Ci lepsze samopoczucie przy pracy i uwolni Cię od niedogodności w kontaktach z innymi ludźmi. Jeżeli Twój lekarz nie jest w stanie przeprowadzić badań w kierunku rolniczej zawodowej choroby skóry, możesz zwrócić się o pomoc do Instytutu Medycyny Wsi, ul. Jaczewskiego 2

20-090 Lublin, tel. (0-81) 747 80 27.

---

Czy Twoje dziecko może zostać rolnikiem?

Chociaż w ostatnich latach coraz więcej młodzieży wiejskiej szuka pracy poza rolnictwem, wielu dobrych gospodarzy patrzy na swoje dzieci jak na następców, którzy przejmą i dalej będą rozwijać gospodarstwo. Zanim jednak dziecko zdecyduje się na zawodową szkołę rolniczą lub studia na Akademii Rolniczej, należy zadać sobie pytanie, czy zawód rolnika będzie dla niego odpowiedni z punktu widzenia zdrowotnego. Rolnik jest codziennie narażony na liczne substancje drażniące i uczulające skórę, dlatego powstanie choroby skóry jest bardziej prawdopodobne niż w innych zawodach (dowodzą tego statystyki z różnych krajów). Należy pamiętać, że co piąte dziecko nie powinno podejmować pracy w rolnictwie z powodów zdrowotnych. Szczególnie dużą grupę stanowią dzieci obciążone skłonnością do chorób alergicznych. Nie powinny one również podejmować pracy młynarza, piekarza, mechanika, fryzjera, weterynarza i wielu innych związanych z narażeniem na pył i substancje drażniące.

Co piąty nastolatek nie powinien podejmować pracy w rolnictwie z przyczyn zdrowotnych – zbyt duże jest ryzyko zachorowania na wyprysk, astmę lub inną chorobę już w młodym wieku.

Niestety, w Polsce nie ma obowiązku badań wstępnych przed podjęciem pracy w zawodzie rolnika. Jednak dbający rodzice powinni zwrócić się do dermatologa lub alergologa o opinię, czy ich dziecko może pracować na roli. Lekarz przeprowadzi odpowiednie badania a także, jeśli okaże się, że dziecko jest obciążone skłonnością do alergii, poda listę zawodów niewskazanych i dopuszczonych dla takich osób.

Nie powinny podejmować pracy w rolnictwie dzieci, które chorowały lub chorują na wyprysk lub inne przewlekłe choroby skóry (np. łuszczyca, rybia łuska itd.) a także astmę oskrzelową lub katar sienny.

Jest szereg innych chorób skóry, które również wykluczają podjęcie zawodu rolnika dlatego zawsze, w przypadku istnienia jakichkolwiek zmian skórnych u dziecka, przed podjęciem decyzji o wysłaniu dziecka do szkoły rolniczej należy zapytać o opinię lekarza-dermatologa. Decyzja podjęta bez konsultacji z lekarzem może mieć bardzo poważne następstwa – ciężką chorobę, inwalidztwo w młodym wieku, zmarnowanie szansy zdobycia innego, bezpiecznego dla zdrowia, zawodu.

Jeżeli masz jakiekolwiek wątpliwości lub obawy – nie zwlekaj: zgłoś się do lekarza!

© dr hab. n. med. Radosław Śpiewak. Treść i forma niniejszego opracowania stanowią utwór chroniony prawem autorskim. Autor udziela osobom fizycznym zgody na nieodpłatne wykonanie jednej kopii elektronicznej (plik) lub papierowej (wydruk) niniejszego dzieła i korzystanie z niej wyłącznie w celach osobistych nie noszących znamion działalności komercyjnej (w tym szkoleniowej). Powyższa zgoda udzielona jest wyłącznie pod warunkiem nie wprowadzania jakichkolwiek zmian do utworu (w tym usuwania informacji o autorze oraz prawach autorskich). Kopiowanie i rozpowszechnianie niniejszego utworu w celach komercyjnych (w tym edukacyjnych), a także wykorzystanie przez osoby prawne, firmy i instytucje wymaga pisemnej zgody. Autor dołożył wszelkich starań, aby treść niniejszego utworu była zgodna ze stanem wiedzy obowiązującym w chwili pisania. Jednak codziennie dokonywane są nowe odkrycia naukowe, a regulacje prawne ulegają zmianom. Dlatego autor wyklucza jakąkolwiek odpowiedzialność cywilno-prawną za szkody bezpośrednio lub pośrednio wynikłe z zastosowania informacji zawartych w niniejszym utworze. Adres kontaktowy.